Τι είναι αυτό που διαχωρίζει τον άνθρωπο από τα άλλα πλάσματα του ζωικού βασιλείου; Πώς και γιατί εξελίχθηκε ο ανθρώπινος εγκέφαλος; Σε τι διαφέρoυμε από παλαιότερα είδη ανθρώπου, π.χ., τον Homo erectus; Πόσο μοιάζουμε με τον Homo sapiens; Υπάρχει πιθανότητα να γίνουμε πιο ευφυείς ως είδος; (Μόνο αν εποικήσουμε το Διάστημα, απαντούν κάποιοι.) Γιατί εξαφανίστηκε ο εξάδελφός μας (και όχι άμεσος πρόγονός μας) ο Νεάντερταλ;

Σε όλα αυτά επιχειρεί να απαντήσει το έξοχο ντοκιμαντέρ του National Geographic «Ενα υπέροχο μυαλό», που προβλήθηκε πρόσφατα στον ΣΚΑΪ. Γιατί έξοχο; Γιατί καταπιάνεται με τα αιώνια ερωτήματα (π.χ.,«από πού προερχόμαστε και γιατί εξελιχτήκαμε έτσι») αλλά με μοντέρνο τρόπο. Γιατί οι ψηφιακές αναπαραστάσεις δεν λειτουργούν σε βάρος του λόγου. Γιατί αποφεύγονται οι κορόνες, η κραυγαλέα μουσική, τα συναισθηματικά γκρο πλάν. Γιατί η αφήγηση δεν δίνει μονοσήμαντες απαντήσεις, αλλά παρουσιάζει και τις αποκλίνουσες ή συμπληρωματικές προσεγγίσεις.

Υπάρχουν «στρατηγικές» εξέλιξης, μαθαίνουμε. Αλλες είναι οι συνέπειες της παραμονής μιας ομάδας σε ένα σταθερό περιβάλλον και άλλες οι συνέπειες της περιπλάνησης. Η όρθια στάση και αργότερα η σαρκοφαγία μετέβαλαν τη μορφή του σώματος των προγόνων μας και, κατά συνέπεια, το μέγεθος του εγκεφάλου τους.

Οι περιβαλλοντικές καταστροφές, οι κλιματικές κρίσεις, τα ταξίδια που υπαγορεύτηκαν από την «πείνα και την περιέργεια», οι συγκρούσεις μεταξύ διαφόρων ομάδων, οι τυχαίες γενετικές μεταλλάξεις, όλα έπαιξαν ρόλο στο να γίνουμε αυτό που είμαστε σήμερα. Μόνο που η εξέλιξη αυτή δεν ήταν μια «γραμμική διαδικασία», αλλά μια πορεία με ασυνεχή επεισόδια.

Πριν από 40.000 χρόνια, λέει ένας ερευνητής, σημειώθηκε μια μεγάλη αλλαγή στη φύση του μυαλού του σύγχρονου ανθρώπου. «Εληξε η περίοδος των μεμονωμένων πνευματικών ικανοτήτων και οι άνθρωποι απέκτησαν τεχνολογική, κοινωνική, ιστορική και γλωσσική ευφυΐα. Κάπως κατάφεραν να τα συνδυάσουν όλα αυτά και έτσι μιλάμε για ενιαία νοημοσύνη». Πώς έγινε αυτό; Οι γνώμες διίστανται, όμως η έλλειψη βεβαιοτήτων δεν σημαίνει ότι σήμερα δεν υπάρχουν πολύτιμα επιστημονικά εργαλεία για να προσεγγίσουμε την αλήθεια.

Παλαιοανθρωπολόγοι, αρχαιολόγοι, γενετιστές, μοριακοί βιολόγοι, γλωσσολόγοι μιλούν στο ντοκιμαντέρ και μολονότι κάθε παρέμβαση διαρκεί λίγα λεπτά, ο τηλεθεατής δεν νιώθει ότι βομβαρδίζεται από ασύνδετες πληροφορίες. Υπάρχει συνοχή και αυτό οφείλεται στο καλό σενάριο και μοντάζ, που προσφέρουν ανάσες ή διεκδικούν την προσοχή μας εκεί όπου απαιτείται.

Το εκλαϊκευμένο επιστημονικό ντοκιμαντέρ είναι μια δυναμική και πολλά υποσχόμενη κατηγορία προγράμματος που απαιτεί υψηλό επίπεδο συλλογικότητας και επαγγελματισμού και, ταυτόχρονα, δείχνει ότι η τηλεόραση μπορεί να προσφέρει, στο ίδιο πακέτο, γνώσεις και ψυχαγωγία. Πολύτιμη θα ήταν η προβολή ντοκιμαντέρ τέτοιου τύπου στα σχολεία και η οργάνωση σχετικών συζητήσεων στην τάξη.

Ενα υπέροχο μυαλό, λοιπόν; Δεν ξέρω, ίσως υπάρχουν και πιο υπέροχα, πάντως υπέροχη, αν και μισογραμμένη, με πολλές μουντζούρες και σελίδες που ακόμα λείπουν, είναι η ιστορία της εξέλιξης αυτού του μυαλού.

(ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ, "Εικονογράφημα")