Ο
μακαρθισμός μπορεί να έκλεισε σαν κεφάλαιο της αμερικανικής ιστορίας, αλλά η
μήτρα που τον έθρεψε είναι ακόμα ζωντανή, όπως ζωντανοί είναι και οι μηχανισμοί
που γυρεύουν να εκμηδενίσουν τον άνθρωπο ο οποίος αντιστέκεται, όπως δείχνει
και η ιδεολογική τρομοκρατία που ασκούν οι Αμερικανοί μετά την 11 η Σεπτέμβρη,
σε όλα τα μήκη και τα πλάτη της γης.
Ο
Ουόλτερ Μπερνστίν είναι ο σεναριογράφος της Βιτρίνας, που αναφέρεται στον μακαρθισμό και στην οποία
πρωταγωνιστεί ο Γούντι Άλεν. Αρκετοί από τους συντελεστές της έξοχης αυτής
ταινίας, όπως ο σκηνοθέτης της, Μάρτιν Ριτ, και ο εκπληκτικός Ζίρο Μοστέλ,
συγκαταλέγονται στα απροσκύνητα θύματα της Μαύρης Λίστας. Το βιβλίο Μνήμες
από τη Μαύρη Λίστα. Η λαίλαπα του μακαρθισμού (εκδ. Καστανιώτη, 304 σελ.) δεν είναι μια πλήρης αυτοβιογραφία. Αν
και ο συγγραφέας μιλά για τα παιδικά κι εφηβικά του χρόνια, πριν από τον Β’
Παγκόσμιο Πόλεμο, το κάνει για να περιγράψει και να εξηγήσει κυρίως δύο
πράγματα: πρώτον, την αγάπη του για το σινεμά και δεύτερον, την ανάγκη να
υπερβεί τα ατομικά του όρια, να γίνει κομμάτι του μεγάλου κόσμου και να
αγωνίζεται για μια δίκαιη κοινωνία.
Σε μια εποχή δύσκολη, όπως ήταν η δεκαετία του ’50, ο Μπερνστίν, καθώς και χιλιάδες άλλοι καλλιτέχνες, βρέθηκε μπροστά στο δίλημμα να απαρνηθεί το δεύτερο, ώστε να μπορέσει να υπηρετήσει το πρώτο.
Για
να εργαστεί ως σεναριογράφος, έπρεπε να «αποχαρακτηριστεί», δηλαδή να
συνεργαστεί με την Επιτροπή Αντιαμερικανικών Ενεργειών και όχι απλώς να
αποκηρύξει τον κομουνισμό, αλλά να δώσει ονόματα. Δεν το έκανε και πλήρωσε το
τίμημα της ανυπακοής του.
Τυπικά
το βιβλίο μιλά για παλιές ιστορίες, όμως δεν χρειάζεται πολλή φαντασία για να
διαπιστώσει κανείς ότι μιλά και για τη δική μας εποχή. Ο μακαρθισμός έκλεισε
σαν κεφάλαιο της αμερικανικής ιστορίας, αλλά η μήτρα που τον γέννησε είναι
ακόμα ζωντανή, όπως ζωντανοί και εν ενεργεία είναι οι μηχανισμοί που γυρεύουν
να εκμηδενίσουν τον άνθρωπο που αντιστέκεται. Μερικούς μήνες μετά τις 11/9, η
Σούζαν Σάραντον, σε συνέντευξή της στον Δημήτρη Δανίκα, παραδέχτηκε ότι είχε
σκεφτεί στα σοβαρά να εγκαταλείψει με την οικογένειά της τις ΗΠΑ: το τηλέφωνο
του σπιτιού της δεν χτυπούσε και πολλοί γνωστοί της την απέφευγαν επειδή αυτή
και ο άντρας της, ο Τιμ Ρόμπινς, είχαν καταδικάσει τον εκδικητικό πόλεμο κατά
του Αφγανιστάν.
Ένα
παρόμοιο κλίμα, πολύ πιο ζοφερό, περιγράφει ο Μπερνστίν. Φίλοι, επαγγελματικοί
συνεργάτες του, άλλαζαν πεζοδρόμιο όταν τον αντίκριζαν.
Παλιές
ιστορίες; Όχι και τόσο. Στον πρόλογό του ο Μπερνστίν λέει ότι αμερικανοί
φοιτητές συχνά τον ρωτούν αν όλα αυτά μπορούν να ξανασυμβούν. Η απάντησή του
είναι ναι, « ίσως όχι τώρα αμέσως. Χρειάζεται ένας ισχυρός εξωτερικός εχθρός
και δεν έχουμε κανέναν τέτοιο ακόμα».
Όμως
έναν χρόνο αργότερα (ο πρόλογος γράφτηκε το 2000), με το χτύπημα στους Δίδυμους
Πύργους, ο εχθρός είχε βρεθεί. Τα βασικά δόγματα του μακαρθισμού αναβιώνουν,
π.χ., «όποιος δεν είναι μαζί μας είναι εναντίον μας». Συχνά οι αμερικανοί
θιασώτες των προληπτικών πληγμάτων και της κατοχής στο Ιράκ υποστηρίζουν ότι οι
πόλεμοι της εποχής μας διεξάγονται για τις «ιδέες», για την απελευθέρωση του
αραβικού κόσμου. Τότε ο εχθρός ήταν οι Κόκκινοι, σήμερα είναι η τρομοκρατική
απειλή. Και τότε, όπως και τώρα, η προδοσία βαφτιζόταν «πατριωτισμός».
Όπως
διαβάσουμε στα αυτιά του βιβλίου, ο Μπερνστίν, που υπήρξε για πολλά χρόνια
συνεργάτης του περιοδικού New Yorker, έχει γράψει το σενάριο
για τις ταινίες Εκεί που δεν φτάνει ο ήλιος (του Μάρτιν Ριτ με τους
Σον Κόνερι και Ρίτσαρντ Χάρις), Συναγερμός θανάτου (του Σίντνεϊ
Λιούμετ με τον Χένρι Φόντα), Μέχρι χτες ήμασταν ξένοι (του Τζον
Σλέσινγκερ με τη Βανέσα Ρεντγκρέιβ και τον Ρίτσαρντ Γκιρ) κ.ά. Διδάσκει
συγγραφή σεναρίου στο πανεπιστήμιο Κολούμπια της Νέας Υόρκης.
Το βιβλίο αυτό δεν είναι
απλώς επίκαιρο. Πέρα από το ότι θίγει το μεγάλο ζήτημα της δικής μας εποχής,
δηλαδή πώς να σταθεί κανείς όρθιος όταν τα πάντα γύρω του φαίνονται να
καταρρέουν, είναι ένας ύμνος στη φιλία, στην ομορφιά της μεγάλης πόλης, στη
δημιουργία.
Όπως
και η ταινία Η βιτρίνα (που
είχε προταθεί για Όσκαρ), το βιβλίο έχει χιούμορ και συγκίνηση, ενώ πουθενά ο
συγγραφέας δεν ναρκισσεύεται, δεν επιχειρεί να εξιδανικεύσει τον εαυτό του.
Αρκετές σελίδες είναι αφιερωμένες στις εμπειρίες του Μπερνστίν από τον Δεύτερο
Παγκόσμιο Πόλεμο, που είχε σταθεί ένας από τους σημαντικούς παράγοντες που τον
διαμόρφωσαν. Η ρέουσα, ζωντανή μετάφραση είναι της Ιωάννας Καρατζαφέρη, που δεν
διεκπεραίωσε απλώς ένα καθήκον, αλλά πρόσφερε ένα σπουδαίο δώρο στον αναγνώστη.
0 Responses to "Μαύρη λίστα: μια πληγή που δεν κλείνει (ΠΡΙΝ, 11-1-2004)"
Δημοσίευση σχολίου