2:29 π.μ.
Οι Άθλιοι των Αθηνών, το μυθιστόρημα του Ιωάννη Κονδυλάκη
που επανεκδόθηκε πέρυσι από τη Νεφέλη, δίνει μια εικόνα του «κάτω κόσμου» της
αθηναϊκής κοινωνίας του 19 ου αιώνα. Στις σελίδες του συναντάμε φτωχογειτονιές,
άστεγα παιδιά, μάγκες που γίνονταν παλικαράδες των πολιτευτών. Τον ίδιο περίπου
κόσμο περιγράφει η μελέτη Οι άθλιοι των Αθηνών και οι θεραπευτές τους. Φτώχεια
και φιλανθρωπία στην ελληνική πρωτεύσα το 19ο αιώνα της Μαρίας Κορασίδου
(εκδόσεις Τυπωθήτω), χρησιμοποιώντας επιστημονικά και όχι λογοτεχνικά εργαλεία.
Το βιβλίο παρουσιάζει το φαινόμενο της φτώχειας από τη σκοπιά εκείνων που επιχειρούσαν να τη θεραπεύσουν, καθώς τη θεωρούσαν «ασθένεια», επικίνδυνη για τη συνοχή και την κανονική λειτουργία της οικογένειας και της κοινωνίας. Η συγγραφέας δεν περιορίζεται στην παράθεση αποκαλυπτικών αποσπασμάτων και αρχειακού υλικού, αλλά προχωρά στην ερμηνεία και την κριτική των κινήτρων της οργανωμένης φιλανθρωπίας. Και αυτή ακριβώς η ερμηνεία μάς βοηθά όχι μόνο να κατανοήσουμε τις απαρχές των φιλανθρωπικών θεσμών στην Ελλάδα, αλλά και να προβληματιστούμε για τις σύγχρονες παραλλαγές τους.
Αρχικά το κύριο μέσο για την καταπολέμηση της επαιτείας και
της αθλιότητας ήταν η καταστολή, δηλαδή η αστυνομία απομάκρυνε βίαια «τους
φυγόπονους, τους επαίτες, τους αγύρτες και τους γόητες» από τους δρόμους της
Αθήνας και τους έστελνε πίσω στα χωριά τους. Κατά το δεύτερο μισό του 19ου
αιώνα, η φιλανθρωπική δραστηριότητα της αστικής τάξης είχε στόχο κυρίως την
«ηθικοποίηση» των φτωχών, δηλαδή τη μετάδοση «των κυρίαρχων κοινωνικών αξιών
συμπεριφορών, προκειμένου να εμποδίσει την εξαθλίωση να μετατραπεί σε απειλή
για την κοινωνική τάξη πραγμάτων...» Οι ποικίλες σταυροφορίες για την ηθική
ενσωμάτωση και τον έλεγχο του φτωχού πληθυσμού αναλαμβάνονται από την ιδιωτική
πρωτοβουλία με αρωγό τις δημοτικές και κρατικές αρχές, που έτσι κι αλλιώς δεν
μπορούσαν να δημιουργήσουν θεσμούς πρόνοιας.
Η μεγάλη επιδημία χολέρας του 1854 στάθηκε η αιτία να
γεμίσουν οι δρόμοι της Αθήνας ορφανά κι εξαθλιωμένα άτομα –και τότε άρχισε να
αφυπνίζεται η ιδιωτική φιλανθρωπική πρωτοβουλία. Σήμερα, με την κατάρρευση της
Σοβιετικής Ένωσης, τους πολέμους στα Βαλκάνια, την τεράστια εισροή οικονομικών
προσφύγων από το πρώην σοσιαλιστικό στρατόπεδο και την Ασία, οι άθλιοι, όχι
μόνο των Αθηνών αλλά ολόκληρης της Ελλάδας, αυξάνονται και πληθύνονται. Αν στην
«εισαγόμενη» αθλιότητα προστεθούν η εγχώρια οικονομική φρίκη και η θλιβερή
στρατιά των θυμάτων των ναρκωτικών, κατανοεί κανείς ότι όλα αυτά που τόση
δύναμη και κρυστάλλινο κριτικό βλέμμα περιγράφει στο βιβλίο της η Μαρία
Κορασίδου δεν αφορούν μόνο το μακρινό πάρελθεν, αλλά και το εκσυγχρονισμένο
σήμερα. Δεν αφορούν καν τη μικρή Ελλάδα, αλλά συνολικά την πολιτισμένη Δύση.
Αυτή την εβδομάδα οι Νιου Γιορκ Τάιμς έγραψαν για τα 60.000
άστεγα παιδιά της Μόσχας, πολλά από τα οποία είναι μόλις πέντε χρόνων. Παιδιά
που εθίζονται στα φτηνά ναρκωτικά, που ενηλικιώνονται πρόωρα και βίαια. Με άλλα
λόγια, οι απόγονοι του Όλιβερ Τουίστ πολλαπλασιάζονται και δεν τους συναντάμε
μόνο στις φτωχογειτονιές του Λονδίνου...
Συγκλονιστικά είναι τα κεφάλαια που αναφέρονται στο
Δημοτικό Βρεφοκομείο της Αθήνας, καθώς και στα πρώτα ορφανοτροφεία (το Αμαλίειο
και το Χατζηκώνστα), στη σχολή των απόρων παίδων του Φιλολογικού Συλλόγου
«Παρνασσός» και στο Άσυλο της Αγίας Αικατερίνης για την «ηθική» προστασία των
υπηρετριών. Πέρα από τον πλουτισμό των ιστορικών μας γνώσεων, το βιβλίο της
Μαρίας Κορασίδου μάς βοηθά να κατανοήσουμε τη δική μας εποχή, το διαχρονικό
πρόσωπο της υποκρισίας, του «ταξικού εγωισμού» και της εκμετάλλευσης.
(ΠΡΙΝ, 20/5/2001)
0 Responses to "Μια τόσο κοντινή μακρινή αθλιότητα"
Δημοσίευση σχολίου